[Żródła do historii Polski XIX-XX w.]


Przypisy - biografie


Piłsudski Józef Klemens

pseud. Wiktor, Mieczysław, Z. Mieczysławski, Ziuk
działacz niepodległościowy, mąż stanu, Naczelnik Państwa, marszałek Polski
(1867-1935)

Urodzony 5 grudnia 1867 r. w Zułowie (Wileńszczyzna) w rodzinie ziemiańskiej. Wychowany w tradycjach niepodległościowo-patriotycznych, związał się z ruchem socjalistycznym. W 1885 ukończył gimnazjum wileńskie i wstąpił na studia medyczne w Charkowie, z których został po roku usunięty za udział w demonstracji studenckiej. W marcu 1887 r. aresztowany, a następnie zesłany na 5 lat na Syberię pod zarzutem udziału w przygotowaniach do zamachu na cara rosyjskiego Aleksandra III. Po powrocie z zesłania, w roku 1892, wstąpił do Polskiej Partii Socjalistycznej (PPS), stając się rychło jednym z jej czołowych przywódców krajowych: od 1894 był członkiem Centralnego Komitetu Robotniczego i redaktorem "Robotnika". W lutym 1900 r. ponownie aresztowany i osadzony w warszawskiej Cytadeli. Symulował chorobę psychiczną; w maju 1901 r. zbiegł ze szpitala w Petersburgu.

Od 1902 r. przebywał głównie w Galicji, przede wszystkim - w Krakowie, dokąd przeniosło się kierownictwo PPS, w którym to dochodziło do coraz częstszych dyskusji między tzw. starymi a młodymi. Piłsudski, który od początku swej działalności w partii był rzecznikiem zbrojnej walki o niepodległość, przeciwstawiał się młodym, którzy skłonni byli widzieć wyższość haseł klasowych nad narodowymi. W przeciwieństwie do nich wykazywał również nieufność do rewolucjonistów rosyjskich i nie widział możliwości współpracy z nimi, nie wierząc w ich możliwości w walce z caratem.

W lipcu 1904, w związku z trwającą od lutego wojną rosyjsko-japońską, udał się do Tokio, gdzie nawiązał współpracę z wywiadem japońskim, który dostarczył środki finansowe na zakup broni dla bojowców PPS (tzw. sprawa "Wieczoru").

W okresie 1905-08 Piłsudski kierował Organizacją Bojowa PPS, która przeprowadziła wiele głośnych akcji zbrojnych; sam osobiście brał udział w akcji pod Bezdanami. Po rozłamie w PPS i utworzeniu PPS-Frakcji Rewolucyjnej (marzec 1907), zajął się wyłącznie działalnością bojową i paramilitarną, planując zorganizowanie zalążków polskiej siły zbrojnej. W 1910 r. na bazie istniejącego od 1908 tajnego Związku Walki Czynnej (ZWC), założył w Galicji legalne związki strzeleckie: Związek Strzelecki we Lwowie z Władysławem Sikorskim na czele i Towarzystwo Strzeleckie w Krakowie, którym kierował sam osobiście. W 1912 na zjeździe w Zakopanem powołał do życia Polski Skarb Wojskowy, mający finansować działalność strzelecką. W tym samym roku został komendantem wojskowym Komisji Tymczasowej Skonfederowanych Stronnictw Niepodległościowych (KTSSN). W planach zakładających wybuch konfliktu zbrojnego między państwami zaborczymi, który otwierałby drogę do odzyskania przez Polskę niepodległości - Piłsudski stawiał na Austro-Węgry, z których wywiadem nawiązał wówczas współpracę, uzyskując w zamian za obietnicę wywołania - z chwilą wybuchu wojny naddunajskiej monarchii z Rosją - powstania w Królestwie Polskim możliwość prowadzenia działalności PPS i Związku Strzeleckiego w Galicji.

Po wybuchu pierwszej wojny światowej, 6 sierpnia 1914 Józef Piłsudski na czele I Kompanii Kadrowej wkroczył na ziemie Królestwa Polskiego w celu wywołania tam powstania narodowego i 14 sierpnia 1914 r. zajął opuszczone przez Rosjan Kielce. Niepowodzenie werbunku do wojska polskiego, tworzonego pod auspicjami fikcyjnego Rządu Narodowego w Warszawie, spowodowane brakiem poparcia ze strony ludności polskiej, zmusiło Piłsudskiego do dołączenia się do inicjatywy galicyjskiego Naczelnego Komitetu Narodowego (NKN), który w wyniku umowy z rządem austriackim formował Legiony Polskie. Oddziały strzeleckie weszły w ich skład jako 1 pp Legionów, rozwinięty później w I Brygadę Legionów; współpraca z NKN nie układała się jednak najlepiej, szczególnie silne były animozje i konflikty z obsadzoną przez austriackich oficerów Komendą Legionów i z kierowanym przez Władysława Sikorskiego Departamentem Wosjkowy NKN. Jednocześnie więc Piłsudski prowadził działalność niezależną od NKN, tworząc w październiku 1914 r. konspiracyjną Polską Organizację Wojskową (POW).

Pod dowództwem Piłsudskiego I Brygada Legionów walczyła przeciwko rosjanom w latach 1914-1916. We wrześniu 1916 r.Piłsudski nie widząc poparcia Austrii dla sprawy polskiej, złożył dymisję ze stanowiska komendanta I Brygady. Po akcie 5 listopada 1916 podjął jednak na nowo współdzialanie z państwami centralnymi. Wszedł w skład Tymczasowej Rady Stanu i objął kierownictwo jej komisji wojskowej, koncentrując się na tworzeniu niezależnego wojska polskiego; jednocześnie jednak przygotowywał możliwości konspiracyjnej działalności niepodległościowej - politycznej (Konwent Organizacji A) i wojskowej (POW).

W lipcu 1917 r. w związku z tzw. kryzysem przysięgowym, Piłsudski został aresztowany przez Niemców i osadzony - wraz z Kazimierzem Sosnkowskim - w twierdzy magdeburskiej.

W obliczu klęski na froncie zachodnim władze niemieckie zdecydowały się go uwolnić 8 listopada 1918. 10 listopada 1918 r. był już w Warszawie, a dzień później - 11 listopada 1918 r. - Rada Regencyjna powierzyła mu dowództwo nad wojskiem polskim i upoważniła do sformowania rządu. 14 listopada zaś przekazała całą swą władzę. 22 listopada 1918 r. Piłsudski został mianowany przez rząd Jędrzeja Moraczewskiego Tymczasowym Naczelnikiem Państwa, a 20 lutego 1919 przez Sejm - Naczelnikiem Państwa. Funkcję głowy państwa sprawował do 14 grudnia 1922, kiedy to przekazał władzę Gabrielowi Narutowiczowi - pierwszemu prezydentowi Drugiej Rzeczypospolitej.

Jednocześnie był Piłsudski Naczelnym Wodzem, prowadzącym wojnę o utrzymanie niepodległości Polski z Sowietami, Ukraińcami, Litwinami, a nawet początkowo - Czechami. W marcu 1920 r. mianowany został Marszałkiem Polski. Był zwolennikiem tworzenia na wschodzie państw sfederowanych z Polską i mających ją chronić przed odrodzeniem siły Rosji (tzw. program federacyjny). W celu realizacji tego zadania, a także ubiegnięcia sowieckiej ofensywy na Polskę, w 1920 r. zorganizował - w sojuszu z naddnieprzańskimi Ukraińcami atamana Semena Petlury - ofensywę polską na Kijów. Po niepowodzeniach na froncie latem 1920 r., będących wynikiem sowieckiej ofensywy Tuchaczewskiego na północy i ataku konnej armii na południu frontu, w bitwie warszawskiej (sierpień), a potem niemieńskiej (jesień) pokonał bolszewików i zmusił ich do rezygnacji z planów sowietyzacji Polski i "poniesienia ognia rewolucji" do Niemiec, a potem całej Europy Zachodniej. Z jego rozkazu w październiku 1920 r. wojska gen. Lucjana Żeligowskiego zajęły przekazane latem 1920 r. przez bolszewików Litwinom Wilno, tworząc tzw. Litwę Środkową.

Po zamordowaniu Gabriela Narutowicza w dużym stopniu wycofał się z czynnego życia politycznego. Do czerwca 1923 piastował jeszcze stanowiska wojskowe, a mianowicie szefa Sztabu Generalnego i przewodniczącego Ścisłej Rady Wojennej. Z chwilą utworzenia rządu Chjeno-Piasta zrezygnował z tych funkcji, po konflikcie wokół organizacji najwyższych władz wojskowych państwa. Osiadł w Sulejówku, gdzie zajmował się oficjalnie działalnością publicystyczną i pisarską, a faktycznie - przygotowaniem swego powrotu do władzy.

Na scenie politycznej ponownie pojawił się w maju 1926, kiedy to dokonał zamachu stanu pod hasłami sanacji życia publicznego i odrodzenia duszy narodu. 31 maja nie przyjął oferowanej mu przez Zgromadzenie Narodowe prezydentury. Dwukrotnie był premierem (paździemik 1926 - czerwiec 1928; lipiec - grodzień 1930), a do końca życia piastował nieprzerwanie urząd ministra spraw wojskowych oraz stanowisko Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych. Niemniej jednak od maja 1926 faktyczny ster władzy państwowej spoczywał w jego rękach. W polityce wewnętrznej Piłsudski zwalczał sejmowładztwo i partyjniactwo, dążył do stworzenia efektywnego systemu sprawowania rządów, opierającego się na silnej pozycji władzy wykonawczej i nadrzędności prezydenta. W tym celu utworzył Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem, zwalczał opozycję. Najostrzejsza faza konfliktu przypadła na rok 1930. Wobec utworzenia sojuszu opozycyjnych partii lewicy i centrum (Centrolewu), Piłsudski rozwiązał 30 sierpnia parlament, aresztował przywódców opozycji i wytoczył im proces, w którym skazani zostali oni za rzekomą próbę obalenia siłą rządu. W 1932 r. - ze względu na pogarszający się stan zdrowia - prowadzenie polityki zagranicznej powierzył Józefowi Beckowi, sprawy krajowe Waleremu Sławkowi.

Jego idee miała urzeczywistniać konstytucja z 23 kwietnia 1935; w rzeczywistości była ona bardziej dziełem Walerego Sławka, niż Józefa Piłsudskiego; nie sprawdziła się też ona w dużej mierze w praktyce.

W polityce zagranicznej dążył do utrzymania równego dystansu w odniesieniu do Niemiec i ZSRR. Wyrazem tego bylo zawarcie przez Polskę z obu tymi państwami paktów o nieagresji (z ZSRR w 1932 r., z Trzecią Rzeszą w 1934 r.). Zmarł 12 maja 1935.

Pochowany został - mimo sprzeciwu władz kościelnych - na Wawelu.

Jego dzieła zebrane zostały w wydaniu zbiorowym: Pisma zbiorowe, t. 1-10, Warszawa 1937-1938; t. 11-12, Warszawa 1990.


Zobacz także: